درز ژوئن چیست؟

درز ژوئن یا کلاف میانی (تای بیم) عضوی تقویتی در سازه است که برای افزایش یکپارچگی و مقاومت در برابر زلزله اجرا می‌شود و نباید با درز انقطاع که برای جداسازی سازه‌ها به‌کار می‌رود، اشتباه گرفته شود. در این مطلب به بررسی نقش، اجرای صحیح و تفاوت این دو پرداخته‌ایم.

درز ژوئن چیست؟

درز ژوئن یا کلاف میانی (تای بیم)، یکی از اجزای تقویتی مهم در ساختمان‌سازی است که با نام‌هایی مانند کلاف عرضی نیز شناخته می‌شود. این عضو سازه‌ای با ایجاد پیوستگی میان اجزای افقی و عمودی، به افزایش مقاومت کلی سازه در برابر نیروهای جانبی مانند زلزله کمک می‌کند. در سقف های تیرچه‌ یونولیت و تیرچه بلوک که به‌دلیل وجود بلوک‌های توخالی صلبیت کمتری دارند، ممکن است در دهانه‌های بلند دچار ارتعاش و پیچش تیرچه‌ها شوند. اجرای درز ژوئن در این نوع سقف‌ها باعث کاهش ارتعاش، جلوگیری از پیچش تیرچه‌ها، و توزیع بهتر بارهای متمرکز می‌شود. این کلاف معمولاً در محل‌هایی مانند بین دیوارها، ستون‌ها یا در ارتفاع مشخص طبقات اجرا می‌شود تا از تمرکز تنش، ترک‌خوردگی و آسیب‌های سازه‌ای جلوگیری کند و عملکردی یکپارچه‌تر برای کل سازه فراهم سازد.

نحوه اجرای درز ژوئن در سقف تیرچه و بلوک

1. محل اجرا درز ژوئن

• درز ژوئن معمولاً به‌صورت نوارهای بتنی در میانه دهانه‌های سقف یا در فواصل مشخص (مثلاً هر 3 تا 4 متر) در جهت عمود بر تیرچه‌ها اجرا می‌شود.
• در دهانه‌های بلند، حداقل یک کلاف میانی الزامی است.
• محل دقیق درز ژوئن باید طوری باشد که هم فاصله‌ی مناسبی از تیرهای اصلی داشته باشد و هم در محل تمرکز بارهای منفرد یا بازشوها قرار نگیرد.

2. ابعاد کلاف میانی درز ژوئن

• عرض: برابر یا بیشتر از عرض تیرچه (معمولاً حداقل 10 الی 12 سانتی‌متر).
• ارتفاع: برابر با ارتفاع سقف (از روی بلوک تا زیر تیرچه‌ها).
• بهتر است درز ژوئن تا زیر میلگرد بالایی تیرچه امتداد پیدا کند و کاملاً در سقف جای‌گیری شود.

3. آرماتورگذاری (میلگردهای تقویتی)

• درز ژوئن معمولاً شامل دو میلگرد طولی (مثلاً 12 یا 14 میلی‌متر) در بالا و پایین به همراه خاموت‌های بسته یا رکابی با فاصله 15 تا 25 سانتی‌متر.
• میلگردهای طولی باید به تیرهای کناری یا دیوار باربر قلاب شده و مهار شوند.
• در صورت نیاز به عملکرد برشی بهتر، می‌توان خاموت‌ها را با زاویه یا با قلاب 135 درجه بست.

خدمات ما: اجرای آرماتوربندی

4. قالب‌بندی و بتن‌ریزی

• قالب‌بندی دقیق در محل کلاف الزامی است؛ می‌توان بلوک‌ها را در آن قسمت حذف کرده و فضا را با قالب پر کرد.
• بتن مورد استفاده باید با مقاومت مشابه بتن سقف باشد (معمولاً C25 یا C30).
• بتن‌ریزی باید هم‌زمان با بتن‌ریزی سقف انجام شود تا پیوستگی کامل حاصل شود.

5. اتصال با تیرها و دیوارها

• دو سر کلاف باید به تیرهای اصلی یا دیوارهای باربر گیر مکانیکی مناسب داشته باشد.
• حداقل طول مهاری میلگردها در محل اتصال باید طبق ضوابط آیین‌نامه (مثلاً آیین‌نامه بتن ایران – مبحث 9) رعایت شود.

خدمات ما: اجرای سقف تیرچه کرومیت

 نکات اجرایی مهم

• اگر کلاف میانی به درستی اجرا نشود، سقف ممکن است در برابر زلزله یا بارهای متمرکز دچار خمش، ارتعاش و ترک خوردگی شود.
• اجرای کلاف به ویژه در سقف‌هایی با دهانه‌ی بالاتر از 4 متر یا با بارگذاری‌های خاص (مانند سقف‌های دارای دیوار روی آن) ضروری است.
• اجرای درست کلاف میانی باعث افزایش عملکرد دیافراگم سقف نیز می‌شود.

تعداد درز ژوئن

تعداد درز ژوئن (کلاف میانی) در سقف تیرچه‌بلوک به عوامل مختلفی بستگی دارد، اما به‌طور کلی چند قاعده و ضابطه‌ی رایج وجود دارد که مهندسان سازه برای تعیین تعداد کلاف‌های عرضی (ژوئن) از آن‌ها استفاده می‌کنند.

قوانین کلی برای تعیین تعداد ژوئن در سقف تیرچه‌بلوک

1. بر اساس طول دهانه (در جهت تیرچه‌ها):

• اگر دهانه (فاصله بین دو تیر تکیه‌گاهی) تا 4 متر باشد، نیازی به کلاف میانی نیست.
• اگر طول دهانه بین 4 تا 6 متر باشد، معمولاً حداقل یک ژوئن (در وسط دهانه) اجرا می‌شود.
• اگر دهانه بیش از 6 متر باشد، باید دو یا چند ژوئن با فواصل مساوی اجرا شود.

2. بر اساس عرض سقف (عمود بر تیرچه‌ها):

• اگر عرض سقف زیاد باشد (مثلاً بیش از 6 متر در جهت عمود بر تیرچه‌ها)، ممکن است برای کنترل انتقال نیروها و افزایش صلبیت سقف، یک یا چند ژوئن
• در عرض سقف نیز نیاز باشد.
• در پروژه‌های بزرگ، شبکه‌ای از کلاف‌های طولی و عرضی استفاده می‌شود.

3. در محل بازشوها یا بارهای متمرکز:

• در اطراف بازشوهای بزرگ در سقف (مثل چاه آسانسور یا داکت تاسیسات) نیز معمولاً ژوئن اجرا می‌شود.
• در محل‌هایی که بارهای متمرکز (مثلاً دیوار تیغه) بر سقف وارد می‌شود، اجرای درز ژوئن ضروری است.

4. ضوابط آیین‌نامه‌ای (مثلاً مبحث 9 مقررات ملی ساختمان ایران):

• آیین‌نامه‌ها صراحتاً می‌گویند در سقف‌های تیرچه‌بلوک، برای دهانه‌های بزرگ‌تر از 4 متر، باید کلاف عرضی اجرا شود.
• فاصله کلاف‌های عرضی معمولاً بین 2 تا 3 متر در نظر گرفته می‌شود.

آرماتوربندی استاندارد درز ژوئن

• بتن مورد استفاده در درز ژوئن باید از نوع بتن مسلح باشد.
• حداقل دو میلگرد طولی با قطر ۶ میلی‌متر در بالا و پایین این عضو اجرا می‌شود.
• این میلگردها باید توسط سنجاقی‌هایی با قطر ۸ تا ۱۰ میلی‌متر، در فواصل حداکثر ۵۰ سانتی‌متر به یکدیگر متصل گردند.
• میلگرد بالایی درز ژوئن باید از زیر آرماتور فوقانی تیرچه‌ها عبور کند تا اتصال مناسبی برقرار شود.

نکات اجرایی ویژه درز ژوئن

در صورت وجود تراکم بالا در تیرهای سازه‌ای، میلگرد فوقانی درز ژوئن می‌تواند در هسته تیر خم و مهار شود یا در پشت تیر انتهایی به‌درستی مهار گردد. طبق مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۹)، حداقل قطر مجاز برای آرماتورهای حرارتی و تقویتی در کلاف‌ها، ۸ میلی‌متر و از نوع آج‌دار است. در سقف‌های طره یا کنسولی، درز ژوئن باید حتماً در لبه آزاد اجرا شود، اما در سقف‌هایی که به تیر ختم می‌شوند، نیازی به اجرای کلاف لبه نیست.

درز ژوئن در سازه‌های بنایی

در ساختمان‌های بنایی فاقد تیر، اجرای درز ژوئن روی دیوارهای باربر اهمیت زیادی دارد. در این حالت:

• آرماتوربندی درز ژوئن باید قبل از نصب تیرچه‌ها انجام گیرد.
• عرض درز ژوئن در محل تکیه‌گاه‌های کناری باید حداقل ۱۵ سانتی‌متر و در تکیه‌گاه‌های میانی حداقل ۲۰ سانتی‌متر باشد.

تفاوت درز ژوئن و درز انقطاع

درز انقطاع

هدف: جلوگیری از انتقال نیروهای ناشی از زلزله، نشست، یا انبساط و انقباض بین دو بخش مختلف از یک سازه یا بین دو سازه مجاور.
کاربرد: بین دو بلوک ساختمان یا سازه‌هایی که احتمال حرکت مستقل دارند (مثلاً در مجتمع‌های ساختمانی بزرگ).
الزام آیین‌نامه‌ای: طبق آیین‌نامه 2800 زلزله، ساختمان‌ها باید از یکدیگر درز انقطاع داشته باشند تا هنگام زلزله به هم برخورد نکنند.
معمولاً از کف یا فونداسیون تا پشت‌بام ادامه دارد.

مقاله پیشنهادی: درز انقطاع و درز انبساط در فونداسیون

درز ژوئن یا کلاف میانی

هدف: اتصال اجزای سازه‌ای مانند دیوارها، ستون‌ها و فونداسیون برای یکپارچه‌سازی مقاومت ساختمان.
کاربرد: بیشتر برای تقویت و همبند کردن عناصر سازه‌ای در ارتفاع ساختمان یا بین طبقات.
نقش: کمک به توزیع یکنواخت تنش‌ها و جلوگیری از ترک‌خوردگی یا آسیب‌های سازه‌ای.
در زلزله نیز عملکرد مفیدی دارد، اما نقش آن تقویتی است نه جداساز.

جمع‌بندی:

درز انقطاع = جداسازی برای جلوگیری از برخورد و انتقال نیرو
درز ژوئن = اتصال و همبندی اجزای سازه برای افزایش مقاومت